Mehmed Hayri Bey

Ulemadan Salih Efendi’nin oğludur. 1862 -1863 (h. 1279/r. 1278) s enesinde

Priştine’de doğmuştur.

Sıbyan ve rüştiye mekteplerinde, Manastır Mekteb -i İdadî -i Askeriyesinde ve

Mekteb-i Fünun -ı Harbiye -i Şahanede tertip olunan derslerin öğrenimini görmüştür.

olmuştur. Üçüncü sene yani son sınıf öğrencilerinden iken Vükela -yı Fiham

Hazretlerinin maaşları hakkında bazı münasebetsiz sözler söylediğinden dolay ı ihraç

olunmuştur. Mekatib -i Askeriye -i Şahanede dersçe sınıfının seçkinlerinden olduğu ve

diğer ayrıntılı belgelerin incelenmesinden anlaşılmıştır. Türkçe, Fransızca

konuşabilmekte ve okuyup yazmakta olup Arnavutça ve Slavcaya aşinadır.

Siroz İdadî Mektebinde, alınan karar gereği, nizama aykırı öğretimde bulunduğu

ihbar olunması dolayısıyla muhakeme altına alınmak üzere 17 Haziran 1891 (10 Za

1308/5 Haziran 1307) tarihinde Eskişehir Kaymakamlığınca işten el çektirilmiş tir.

Dersaadet Bidayet Mahkemesi 1. Ceza Dairesince yapılan muhakemesi neticesinde

şahitlik suretleri ve ifadelere bakılarak vaki olan öğretimin, devlet ve millet aleyhine

olmayıp yalnız, öğrencinin fikirlerinin aydınlanması için örnek olarak söylenmiş ve ileri

sürülmüş açıklamalardan ibaret bulunduğu anlaşılmıştır. Bu da öğretmenliğin

vazifelerinden biri olduğundan, 21 Ekim 1891 (17 Ra 1309/9 T. Evvel 1307) tarihinde

aklanmasına karar verilmesi üzerine Dâhiliye Nezaretinin Hü davendigar vilayetine

Mehmed Hayri Bey’in rüşvet alması, kötü halleri ve hırsızlığının vukuu

bulduğuna ilişkin Mabeyn -i Hümayun -ı Cenab -ı Mülûkâne Müdîriyyet -i Celilesinden

gelen, Müftüzade Ahmed Şakir mühürlü varaka dikkat nazarını çekmiştir. Bunun

üzerine padişah buyruğu ile mahalline Askerî Teftiş Yüksek Komisyonu Üyesi Saadetlü

Ahmed Hilmi Paşa gönderilmiştir. Yapılan soruşturma üzerine ihbar olunan 10

maddenin hiç biri ispat edilemeyip çoğunluğunun gerçeğe aykırı olduğu ve bazılarının

da doğruluğunun kestirilemediği görülmüştür.

Varaka sahibi ile ifadesini tasdik eden Zeytunzade Tevfik Efendi’nin,

kaymakama kırgın olmaları dolayısıyla, böyle bir saldırı teşebbüsünde bulunmuş

olabilecekleri anlaşılmıştır. Kaymakamın iktidar ve iyi idaresi işitilmekte ise de birçok

kez şik âyet vukuu bulduğundan ve işten el çektirildiğinde davacının iddiasını ispat

edebileceğini, varaka sahibi ifade etmektedir. Bu yönüyle kaymakamın suçlu olduğu

meydana çıkarsa azledilmek, aksi takdirde ihbarcıların cezalandırılması maksadıyla

kaymakam ile a dı geçen Ahmed Efendi’nin vilayet idare meclisinde muhakemelerinin

yapılması Yüksek Komisyonca hatıra getirilmiş ise de konunun gereğine Babıali’ce

bakılması uygun görülmüştür.

Şerefle çıkan ve hatırlanan irade -i seniyye -i Cenab -ı Padişahî gereğinden

bulunduğunu beyan eden tezkire -i samiye melfufatı, kaymakamın gayr -i maraziye ve

saldırırcasına hareketlerinin dillere destan olduğu ve daha çok daireler ve mahallî

ahalinin feryat ve şikâyetleriyle neticelendiği lüzumu irade -i beyan olunmuştur. Beyana

ilişkin olarak, vilayetin iki adet tahriratı Şura -yı Devlete havale olunmuş ve bu konuda

Dâhiliye Nezareti incelemelerde bulunmuştur.

Dâhiliye Nezaretinin incelemeleri sonucunda, isnat olunan konulardan birincisi,

geçen mübarek bayramda askeriye zabitlerinin kutlamalarını kabul etmediğidir. Bu

konuda 2. Hümayun Ordusu Müşirliği Vekâleti tarafından soruşturma yapılmıştır:

Asker tarafından, bayram günü cami -i şerifte selam merasimi yapılması hakkında resmî

talepte bulunulmuştur. Kaymakam tarafından uygun görülme mesi üzerine zabitler

kutlama için Hükümet Dairesine gitmişlerdir. Kaymakamın zabitleri kabulden yüz

çevirdiği meydana çıkmıştır. Bu yolda bir işlem yapılmasıyla asker tarafının haysiyetini

ihlale teşebbüsü hakkında idarî olarak ihtiyaç duyulan tedbirlerin alınması gerektiği

sonucuna varılmıştır.

İsnat olunan konulardan ikincisini, Mabeyn -i Hümayun -ı Cenab -ı Mülûkâne

Müdîriyyet-i Celilesinden çekilmiş olan telgraf oluşturmaktadır. Daha önce yazıldığı

üzere Mirliva Hilmi Paşa’nın soruşturmasında ihbar olunan konuların hiç biri ispat

edilemeyip her ne kadar kaymakamın işten el çektirilir ise iddiaların ispat edileceği

ihbarcı tarafından beyan olunmuş ise de adı geçen konuların vukuu hakkında yeterli

olacak deliller görülememiştir. Memurların Muhakemesi Nizamna mesi hükmünce bir

memurun muhakeme altına alınması, vaki olan şikâyetin gerçekleşme derecesine

ulaşmasına bağlı olduğundan kaymakamın muhakeme altına alınması caiz görülemediği

gibi bir kaza halkının ifade doğruluğundan çekinmesi de kabule değer bulunmamıştır.

Üçüncüsü, Ermeniler adına iki zararlı yafta elde edildiğine ilişkin kay makamın

haber vermesi üzerine Hü davendigar vilayeti İstinaf Savcısının yaptığı soruşturmada

söz konusu yaftaların kaymakam tarafından astırılmış olduğunun zannolunması

konusudur. Bu gibi meseleleri incelemek ve gereğinin yapılması özel komisyonuna ait

olduğundan bu konuda fikir beyan etmeye yer bulunmamaktadır.

Dördüncüsü de sebepsiz darp ve şahısları tahkirden dolayı kaza naibinin

şikâyetnamesi ile idare şubelerini hükmü altına ala rak şimdiki sene aşar ihalesine

gönderilen memurların çalışmalarını verimsiz bırakacak derecede işlem yükü

oluşturduğu duyumuna dair Maliye Nezaretinin tezkiresidir. Kaza naibinin tahriratı

kaymakamın, kendisi aleyhinde bulunanları işinden ettiğini yönelik tir. Maliye

Nezaretinin tezkiresi de duyumlara dayanmaktadır. Vilayete tebligat yapıldığı yazı ile

haber verilmiştir. Oraca yapılması doğal olan soruşturma sonucu anlaşılmadıkça buraca

bir işlem yapılmasına yer ve bunlar hakkında şimdiden fikir beyanına ge rek

olmadığından, meydanda muhakemeyi gerektiren bir durum bulunmamaktadır. Sebepsiz

yere yapılan şikâyetin, eksik delil kabul edilmesiyle azli tarafına gidilmesi yüce

maksada aykırı bulunmuştur. Aradan müştekileri şımartmayacak kadar bir süre

geçtikten so nra kaymakamın, soruşturma heyetince de onaylanmış olan ehliyet ve

yeterliliğiyle orantılı bir hizmete nakli düşünülmüştür. Bu durum Sicill -i Ahval

Dairesince mütalaa edilen Dâhiliye Nezaretinin 21 Eylül 1894 (20 Ra 1312) tarih ve

1536 sayılı tutanağı tasdikli suretinde gösterilmiştir.

Mehmed Hayri Bey, izinli olarak Dersaadet’te bulunmakta olup henüz sağlığını

kazanamadığından ve Avlonya’da da oturmasının caiz olamayacağı hekimler tarafından

ifade edildiğinden bahisle memurluğunun tahvili ni istemiştir. Şu sırada açık bir yer

bulunmaması dolayısıyla ileride başka bir yere tayin olunmak üzere 27 Kasım 1896 (21

C 1314/15 T. Sani 1312) tarihinde azledilmiştir.

Ergani livasında bulunan cami -i şerifin şimdiye kadar inşa edilememiş minaresi ile bir

saat kulesi ve bir askerî depo yapımını başarmış olduğuna ilişkin Ergani memurları ve

ahalisi tarafından Memurîn -i Mülkiye Komisyonuna bir telgrafname çekilmiştir.

Telgrafname, Komisyonda takdim olunarak Mehmed Hayri Bey’e komisyon kararıyla

takdirname yazılmış ve telgrafname dosyasına konulmuştur.

Serfiçe livasında, Asakir -i Şahane tayinatının dışarıdan karşılanması ve

müteahhitlerin aşar bedellerinden borçlarını nakden ve tamamen ödemedikçe kalan

alacaklarının verilmemesi tebliğ olunmuş iken müteahhi tlere emre aykırı birçok para

verildiği Mutasarrıf Mehmed Hayri Bey’in haber vermesiyle anlaşılmıştır. Açıklama

istendiğinde, müteahhitlere ödemelerin yapılması ile erzak kesintisine sebebiyet

verilmemesi hakkında Vala -yı Seraskerî tarafından ve Defterdarl ıktan, Muhasebeciliğe

verilen emirleri özür dileme vesilesi yaparak bir takım söz çevirmelerine kalkıştığı

vilayetten bildirilmiştir.

Mutasarrıf Mehmed Hayri Bey’in, askeriye erzakı hakkında geçmişte verdiği

haberlerin şimdiki hakikate uygun olmadığı ve i yi niyete dayanmadığı açıkça

anlaşıldığından yerine afif ve muktedir birinin seçilmesinin tezkire -i samiye ile emir

buyurulduğu bildirilmiştir. Başka birisinin seçilmesine ilişkin Dâhiliye Nezaretinin,

Memurîn-i Mülkiye Komisyonuna havale buyurulan tezkire si üzerine cereyan eden

müzakere sonucunda bir görüş sahibi tarafından Mutasarrıf Hayri Bey tarafına iki adet

telgrafname yazılmıştır. Komisyonda mütalaa olunan telgrafnamelerde, yazılanlara

bakılarak müteahhitlere yapılan ödemelerin askeriye erzakının sak in olanlardan

esirgenmesi esasına dayandığı ve bundan dolayı Vala -yı Seraskerî tarafı ile Maliye

Nezaretinden vukuu bulan emr ü işara müstenit bulunduğu anlaşılmıştır. Bu husustaki

ödemeler meselesinin cereyan etme sureti, Maliye Müfettişliği marifetiyle m ahallince

incelenmektedir.

Maliye Müfettişliğinin inceleme neticesine değin, Mutasarrıfın azlinin

gerekmeyeceği ileri sürülmüş ise de vilayetçe beyan olunan sebeplere ve

Sadaretpenahînin emr ü işarı suretine göre Mehmed Hayri Bey hakkında mahallince

yapılmakta olan incelemelerden çıkacak sonuca göre işlem yapılmak üzere şimdiden

idareten azline ve yerine seçilen kişinin memurluğunun onaylanmasına çoğunlukla karar

verilmiştir. İzin alınarak şerefle çıkan irade -i seniyye-i Hazret-i Padişahî gereğince 28

Nisan 1902 (15 Nisan 1318) tarihinde azledilmiştir.

Askeriye erzakı müteahhitlerine yapılan ödemelerden dolayı Mehmed Hayri

Bey’in ödemelerdeki kötüye kullanmalarına ilişkin Manastır ve Kosova Vilayetleri Esk i

Müfettişi Saadetlü Kudsi Efendi Hazretleri tarafından yazılı bilgi verilmiştir. Verilen

bilgiye göre Hazinece yapılan incelemeler neticesinde Mehmed Hayri Bey’in işarı

hakkında vaki olan bilgi isteme yazısına cevaben Maliye Nezaretinden 19 Ağustos 1903

(5 Ağustos 1319) tarihli bir tezkire alınmıştır. Tezkirede Kudsi Efendi tarafından,

Serfiçe Sancağı Umur -ı Maliyesinin teftişlerinin sonucunu ihtiva eden 14 Mart -13

Nisan ve 14 Nisan -13 Mayıs 1902 (Mart -Nisan 1318) dönemlerinin raporları

irdelenmektedir. Gö nderilen raporlarda livanın maliye işlemlerinden uzun uzadıya

bahsedildiği hâlde yolsuz ödemelere ve Mehmed Hayri Bey’in Umur -ı Maliyeye

müdahalesine ilişkin yakışıksız bir işe rastlanmadığı bildirilmektedir. Ayrıca 1901 -1902

(r. 1317) senesi tahsilatı 190 0-1901 (r. 1316) 268 senesine oranla %5 fazlasıyla %86

çizgisinde bulunarak tahsilatta kayda değer bir ilerleme gösterilmekle beraber vaki olan

ödemelerin de geçmişte yapılan işlerin ahkâmına uygunluğu beyan ve tasdik

olunmuştur.

Serfiçe livasının sonradan yapılan teftişleri için Müfettiş Saadetlü İbrahim Hakkı

Efendi Hazretleri tayin edilmiştir. Raporunda, eski muhasebecinin sorumluluğunu

gerektiren yolsuz sarfiyat yani müteahhitlerin geçen senelerden olan alacaklarına

şimdiki sene emvalinden 32.000 küsur lir anın ödenmesi keyfiyetinin, 14 Mart -13 Nisan

1902 (Mart 1318) tarihinden 13 Eylül 1902 (31 Ağustos 1318) tarihine kadar olan süre

içerisinde meydana geldiğini yazmaktadır. Bununla birlikte harcamalarda Mutasarrıf

Mehmed Hayri Bey’in iştirakine ilişkin bir kayıt bulunmadığı Muhasebe -i Meclis -i

Maliye ifadesiyle beyan olunmuştur.

268 1306, 1307 senelerinin hangi tarih olduğu belirtilmemiştir.

Mir-i miran tevcih buyurulmuştur. Mehmed Hayri Paşa’nın memurluğunun devam

etmesi caiz olamayacağından azledilerek yerine başkasının tayini hakkında, izin

alınarak şerefle çıkan irade -i seniyye-i Hazret-i Hilafetpenahî gereğince 31 Ocak 1906

(5 Z 1323/18 K. Sani 1321270) tarihinde yerine başka biri tayin olunmuştur.

Mehmed Hayri Bey’in fena hallerinin ihbar edilmesi üzerine mahallince

soruşturma yaptırılmıştır. Soruşturma neticesinde isnat olunan hususlar, sorumluluk

gerektirecek delillere yaklaştırılamadığı gibi sert muamelesinin de ada ahalisini

hoşnutsuzluğa, k endisiyle yardımcısından şikâyet etmeye sevk eylediğine ve

azledilmesine ilişkin keyfiyetin takibine yer kalmamıştır. Cezayir -i Bahr -i Sefid

Vilayeti Vekâletinden vukuu bulan işar ve sonradan görülen lüzum üzerine mahallinden

getirtilen soruşturma evrakı i çeriği vilayetin işarına uymamakla beraber Mutasarrıf

Yardımcısı Konstantin Efendi’nin, Mutasarrıfa atfedilen fenalıklara tamamıyla iştirak

ettiği görülmüştür. Her ikisi hakkında da usulüne uygun olarak muhakeme yapılması

için mevcut evrakın Şura-yı Devlete verilmesi istenmiştir.

Dâhiliye Nezaretinden takdim edilen 8 Nisan1906 (13 S 1324) tarihli ve 398

sayılı tezkire ile ekleri, Mutasarrıf tarafından verilen dilekçeler, Bidayet Mahkemesi

Savcılığından yazılan mütalaaname, Mülkiye Dairesinde okunan ve incelenerek bu

konuda düzenlenen tutanak ve soruşturma evrakı içeriğinden Mutasarrıf ve Yardımcı

Konstantin’e isnat olunan hususlar ortaya konulmuştur:

Geçen sene yapılan seçim neticesinde çoğunluğu kazananların, Belediye

Başkanlığına tayin olunmayıp Mutas arrıf Yardımcı Konstantin Efendi’ye vekâleten

başkanlık ettirilmiştir. Bidayet Mahkemesi Üyelerinden birinin ayrılığı vukuu bulmuş

iken yerinde bırakılarak istihdamına devam edilmiştir. Hizmetçilik yapmak için Mısır’a

gitmek isteyen yoksulların kızlarına i zin verilmemiştir. Bir kabristan kaldırılıp yerine

dükkân yapılmıştır. Tanos ve Kaspaka köylerinin yolları kapatma suretiyle ihale

edilmiştir. Mondros köyüne yapılan köprülerin inşaat masrafları zor kullanılarak ahaliye

üleştirilmiştir. Köylü bir kadına, merkeze götürülerek musallat olunmuştur. Irza tasallut,

işret ve bir jandarma neferi baston ile darp edilmiştir.

Yol Bedeli Neferliğinin aidat tahsili ile ilgili olarak Sandık Emini ve Bayındırlık

Kâtibi Emin Efendiye tehdit suretiyle makbuz verdirilmiştir . İki defada 54 altın alınıp

üçüncü defa talep edilen 31 altın ile öncekiler için makbuz istenilince Emin Efendi

270 Belgede sehven 17 K. Sani 1321 şeklinde geçmekte ise de doğrusu yukarıdaki gibidir.

memurluğundan azledilerek yerine Nüfus Kâtibi Arif Efendi tayin edilmiştir. Söz

konusu 31 altın, Mutasarrıf Yardımcısı Konstantin Efendi’nin se nediyle alınmıştır. Bir

ay geçtikten sonra da Emin Efendi tekrar Sandık Eminliği Memurluğuna iade edilmiştir.

Vergi Tezkirelerinin yazdırılma bedeli Mal Sandığından verilir iken bir miktarı

alıkonulmuştur. Borçları olmadığı hâlde dört köy ahalisinden yol b edeli tahsil

edilmiştir. Kasaba içindeki çarşıda mevcut taşlarla yapılan yol için 200 altına müteahhit

var iken 470 altına Mutasarrıf Yardımcısı Konstantin Efendi tarafından Vasil Aspati ile

biraderine ihale olunmuştur. İsnat olunan suçlar bu hususlardan ibarettir.

Belediye Başkanlığı için yapılan seçimde çoğunluğu kazanan Kasapoğlu Ahmed

Efendi dava vekilliğiyle meşgul olduğundan, ikinci derecede çoğunluğa sahip olan

efendi hastalığı sebebiyle evvelce de başkanlıktan çekildiğinden, gelecek sene yapılacak

seçimde uygun olanının tayin olunmak üzere Belediye Başkanlığı Vekâleti, Mutasarrıf

Yardımcısı Konstantin Efendi’ye verilmiştir.

Bidayet Mahkemesi Üyelerinden birinin, yerinde bırakılarak istihdam edilmesi

emre dayandırılmalıdır. Hizmetçilik için Mısır’a g itmek isteyen yoksulların kızlarının

gidişlerinin yasaklanması Dâhiliye ve Adliye Nezaretlerinin Patrikhane ile üst düzeyde

yapılan haberleşmeyle vilayetten tebliğ edilmiş olan emirlere istinat eden bir

muameledir. 100 seneden beri ölülerin gömülmediği ve çarşı içinde güzel gece

hanelerinin mezbelesi halinde kalan ufak kabristanın nizamî hükümlere uygun olarak

kaldırılıp yerine maarife akar olmak üzere iki mağaza yapılmıştır.

Tanos yolu, Bayındırlık Komisyonu karışmaksızın ahali tarafından yapılmıştır.

Bu yolun yapılmasından dolayı ahali tarafından, teşekkür içeren beş -altı imzalı bir

varaka verilmiştir. Kaspaka köy yollarının usulü çerçevesinde müzayede ile ihale

olunduğuna ilişkin köy ahalisi tarafından taahhütname, Liva Kondüktörü ve Bayındırlık

Kâtibi tarafından ortaklaşa önerge verilmiştir. Bunun üzerine Kornoz köyü ahalisinden

beş-altı kişinin, yol yükümlülüğünün baki bırakılıp bırakılmadığının araştırılması için

zabit marifetiyle Kornoz köyündeki komisyona getirtilmek üzere jandarma

gönderilmiştir. Ja ndarma, söz konusu kişileri yanlışlıkla merkeze getirmiş olmakla

birlikte bu kişiler derhal geri gönderilmişlerdir. Yaşanan yanlışlıkla ilgili olarak tasdikli

varaka mevcuttur. Bu maddeler de yeni olarak isnat edilenlerdendir. Irza tasallut ve işret

hususları başkasının üzerine atılan suçlar kabilindendir. Çünkü muhbirlerin hiç biri ırza

tasallut yolunda bir eylemin olduğunu haber vermeyerek yalnız, girişimlerde

bulunulduğunu ihbar eylemişlerdir.

Jandarma neferinin darp edilmesi ve Bayındırlık Komisyonu Kâtibinin azliyle 24

saat hapis edildiğine şahitlik edenler var ise de asılsızlıkları ortaya çıkan diğer hususlar

hakkında bu gibi birçok muhbir ve şahitlerin ifadeleri ve şahitliklerinin olması bu

şahitliklerin sağlığına olan güveni sarsmıştır.

Vergi yazımı ndan para alıkonmasına ilişkin Sandık Emini Rıza Efendi

tarafından verilen birinci ifadesinde yazım ücretinin tamamen sahiplerine verildiği ve bu

konudaki senedi istihkak sahiplerinin usulü çerçevesinde mühürledikleri beyan

edilmiştir. Muhasebeciye yönelti len soruya da bu yönde cevap verilmiş iken Sandık

Emini ikinci defa müracaat ederek ifadesi olduğunu beyan etmiş ve önceki ifadelerin

yanlış olduğunu, yazım ücreti olan 5.390 kuruşdan 2.690 kuruşun alıkonularak

muhasebeciye verildiğini ve üst tarafının sah iplerine bırakıldığını söylemiştir. Ya da bu

surette söylettirilmiş olması bu şahitliğinin yalan olduğuna delalet etmektedir.

Yol bedellerinin tahsil edildiğine ilişkin deliller mevcut olmayıp aksine ada

köylerine yol yapılmasından köylülerin müteşekkir ol dukları, olumlu yönde varaka

vermelerinden ve kasaba içindeki çarşıda inşa edilen yolun usulüne göre eksiltme ve

ihalesinin yapılarak ödemelerinin İdare Meclisinden onaylandığını gösteren araştırma

evrakından anlaşılmıştır. Bu hususlardan dolayı Hayri Paşa ile isnat edilen suçlamalarda

kendisine ortak addedilen Mutasarrıf Yardımcısı Konstantin Efendi’nin,

sorumluluklarının gerekmediği ve muhakeme hallerinin görülemediğinin Dâhiliye

Nezaretine tebliğ edilmesi ve Memurîn -i Mülkiye Komisyonu Başkanlığına da bi lgi

verilmesinin tezekkür kılındığı öne sürülmüş ise de muhakeme gerektiren haller de

mevcuttur:

Adı geçen hususlardan, geçen sene yapılan seçimlerde çoğunluğu elde edenlerin

Belediye Başkanlığına tayin edilmeyerek Mutasarrıf Yardımcısı Konstantin Efendi’ ye

vekâleten başkanlık ettirilmesi. Jandarma erlerinden Nuri’nin Hükümet Konağının

kapısı önünde kaba küfürler kullanılarak herkesin içinde bastonla darp olunması. Tanos

ve Kaspaka köyleri yollarının kapatma suretiyle ihale edilmesi ve ahaliden usulüne

aykırı olarak zorla yardım parası toplanması. Mondros nahiyesi köprülerinin inşa işleri

masraflarının zorla ahaliye paylaştırılması. Bidayet Mahkemesi Üyelerinden Anagonos

Efendi’nin Adliye Nezaretince azledilmiş iken üyelikte istihdam olunmaya devam

edilmesi. Borçları olmadığı hâlde dört köy ahalisinden zor kullanmak suretiyle yol

bedeli tahsil edilmesi. Kornoz köyü sakinlerinden Annafer Şudoyu’nun namusa

dokunur şekilde jandarma gözetiminde zorla şehre getirilmesi. Yol bedellerinden

muhtarlarla jandarmaların aidatı, sahiplerine verilmeyerek Bayındırlık Kâtibi ve

Mutasarrıf Yardımcısı tarafından, makbuz verilmek suretiyle alınması. Yol Kâtibi Emin

Efendi’nin 24 saat hapis olunması.

Kadınlara ayrılan günde, Mutasarrıfın ılıcaya giderek kadınları seyreylemesi.

Mondros köyü ahalisinden Esterati’nin kızına ve diğer bir takım kadına namus kırıcı

muamelede bulunmaya cüret etmesi. Şikâyette bulunanları tehdit etmesi ve köylerde

çalgı ile dolaşıp yiyip içmesi.

Memurluk adabına aykırı hareketlerde bulunması hususları, Hayri Paşa hakkında

sorumluluk ve muhakeme gerektiren hallerden görülmüş ve muhakeme edilerek

aklanmadıkça istihdamı caiz görülmemiştir. Muhakemesinin usulüne uygun olarak

yapılmasına, izin alınarak 13 Eylül 1906 (24 B 1324/31 Ağustos 1322 271) tarihinde

irade-i seniyye-i Hazret-i Hilafetpenahî şeref-sudur buyurulmuştur.

Hayri Paşa, yukarıda yazılı olduğu üzere isnat olunan hususlardan dolayı

Cezayir-i Bahr-i Sefid Vilayeti İdare Meclisince gıyaben muhakeme edilmiştir. Cereyan

eden muhakeme neticesinde hakkın da muhakeme gerektiren hallerden birincisi

Mutasarrıf Yardımcısı Konstantin Efendi’nin Belediye Başkanlığında istihdam

olunması keyfiyetidir. Hâlbuki Belediye Üyeliğine seçilen Eski Başkan Ahmet

Efendi’nin muvazene dışında sarf eylediği 32.000 küsur kuruşt an dolayı idaresi

zamanındaki hesapları tasdik edilmeyerek vilayetle muhabere edilmektedir. Daha

önceki başkan diğer Ahmed Efendi’nin de daha önceki mutasarrıf zamanında,

mutasarrıfların ikamet etmesi için Belediye Sandığından inşa ettirilen hanenin inşa

masrafları kusurlu ve hastalıklı bulunmuştur. Odisiya Pandeliye, çoğunlukla

İskenderiye’de ikamet etmekte, arada sırada Limni’ye gelip gitmektedir. Suyolcu

Mihal’in, öteden beri Hükümetçe ve Metropolithanece tahakkuk eden fena halleri

mevcuttur. Bu kişiler den sonra çoğunluğu elde edenler, sürekli surette Belediye

Başkanlığını yapamayacak dükkâncı esnafından bulunduklarından meşguliyeti pek az

olan Mutasarrıf Yardımcısı Konstantin Efendi’nin, Belediye Başkanlığı Vekâletine

tayini idarî yönden ve iş görmesi bakımından zorunlu görülmüştür.

Tanos ve Kaspaka köyleri yollarının kapatma suretiyle inşası meselesine gelince,

bu yollar kapatma suretiyle inşa edilmemiştir. Bu konudaki keşifname, harita ve saire

vilayet vasıtasıyla Ticaret ve Nafıa Nezaretine sunulmuştu r. Nezaretten cevap olarak

gelen ve Limni’ye tebliğ edilen 3 Ağustos 1906 (21 Temmuz 1322) tarih ve 12 sayılı

271 Belgede sehven 30 Ağustos 1322 şeklinde geçmekte ise de doğrusu yukarıdaki gibidir.

tahrirat-ı aliyye gereğince inşasına izin verilmiştir. Mondros nahiyesi köprüleri inşa

masraflarının zorla ahaliye dağıtılması keyfiyeti de herhan gi bir resmî evraka

dayanmamaktadır. Aksine köprülerin inşa masraflarını fahri olarak ödeyeceklerine

ilişkin, Mondros, Ormenoz, İskandal ve Varoz köyleri muhtar ve itibarlı ahalisinin

evrakları arasında bulunan taahhütnamelerinin tasdikli suretlerine bakıl arak köprülerin

inşa masrafları için herhangi bir zorlama ve baskı yapılmadığı anlaşılmıştır. Köprülerin,

köy muhtarları ve ihtiyarlarının aynı görüşü paylaşmaları ve uygun bulmalarıyla inşa

edildiği sabit olmuştur.

Bidayet Mahkemesi Üyesinden Anagonos ti Efendi’nin Adliye Nezaretince

azledilmiş iken üyelikte istihdam olunmaya devam etmesine söz gelince Cezayir-i Bahr-

i Sefid Vilayeti İstinaf Savcılığından bilgi istenilmiştir. Anagonosti Efendi’nin üyelikte

istihdam olunmamasına ilişkin bir işar olmayıp atanabilme kararı hakkında Adliye

Nezaretinden gelen 3 Ekim 1901 (20 Eylül 1317) tarih ve 331 sayılı tahrirat -ı aliyyenin

bir sureti verilmiş ve Anagonosti Efendi’nin, Mutasarrıf Hayri Bey’in ayrılığından sonra

da istihdam edildiği anlaşılmıştır. Bundan do layı emre aykırı herhangi bir durumu

görülememiştir.

Borçları olmayan dört köy ahalisinden zor kullanılmak suretiyle yol bedeli tahsil

edilmesi meselesinde, yol bedeli tahsili her tarafta olduğu gibi Nüfus İdarelerinden

çıkarılan, Zahire Nafıa Komisyonunca incelenen ve tahsili gereken tutarlar, karar altına

alınarak en büyük mülkiye memurunun oluruyla tahsil edilmektedir. Bu resmî işleme

aykırı zorlama ve baskı olduğu ispatlanamamış, herhangi bir delil ve resmî evrak ele

geçirilememiştir.

Kornoz köyü ahali sinden Annafer Şudoyu’nun namusa dokunur şekilde

jandarmalarla zorla şehre getirilmesi meselesi şu şekilde açıklanabilir. Annafer

Şudoyu’nun biraderi Kirya Kokra Vasil ile diğer beş kişinin 1890 -1891 (r. 1306)

senesinden 13 Mart 1905 ( r. 1320 sonu) 272 senesine kadar yol bedeli parasından olan

borçlarının tahsilinin gereğine ilişkin Kondüktörle Bayındırlık Kâtibi tarafından

Mutasarrıflık Makamına verilen 23 Haziran 1904 (10 Haziran 1320) tarihli müzekkire

zabıtaya havale olunmuştur. Böylece zabıta tarafından yazılan 23 Haziran 1904 (10

Haziran 1320) tarihli derkenarda, adı geçen kimselerin köyde bulunan komisyona

getirilmesi için jandarma gönderilmiş ise de yanlışlıkla kasabaya getirildikleri ve hemen

iade kılındıkları yazılı bulunmaktadır. Anna da biraderinin dininden dolayı diğer

borçlular arasında yanlışlıkla celp ve iade olunarak namusa dokunur surette yapılmış

olan muamele ortaya çıkmıştır.

Yol bedeli tahsilatından jandarmaların aidatı verilmeyerek Mutasarrıf tarafından

alınması hususuna gelince, daha önce mutasarrıflıktan vilayete gönderilip dava evrakı

arasına konulan 19 Kasım 1905 (6 T. Sani 1321) tarihli tahriratta etraflıca beyan

olunduğu görülmektedir. Geçen altı ay zarfında Limni’de yol bedelinden tahsil edilen

60 küsur bin kuruştan 6.000 kuruş ayrılmıştır. Bu tutardan, konuyla ilgili emir gereğince

muhtarların ve jandarmaların aidatlarına, kırtasiye masraflarına ve bir miktarı da

Limni’de ilk mektebe akar olmak üzere yapılmakta bulunan dükkânların inşa

masraflarına yardım parası olarak ayrılmıştır. Ayrılan miktarlar, yerlerine sarf edildiği

ve jandarmalara doğrudan doğruya verildiği hâlde Jandarma Yüzbaşısı Hayri

Efendi’nin, aidatı tamamen kendisi ele geçirmek fikriyle jandarma erlerinin ellerinden

paraları alıp Hükümet Makamına atmıştır.

Sonrasında, yol bedeli aidatından olan hisselerini Hicaz Demiryolu inşa

masrafına bağışlayacaklarına ilişkin jandarmalar tarafından Maliye Nezaretine sunulan

dilekçe ve vaki olan işar üzerine keyfiyet Limni Mutasarrıflığıyla muhabere edilmiş

olup henüz neticelenemediği kayıtların etraflıca incelenmesinden meydana çıkmıştır. Şu

hale göre adı geçen aidatın Mutasarrıf tarafından alındığı anlaşılamamıştır. Bu

meselenin, Yüzbaşı Hayri Efendi’nin, aidatı kendisinin almak istemesinden ve bunu

başaramadığı için erleri teşvik ile bir takım işarlara ve şikâyetlere cüret eylemesinden

ileri geldiği açıklığa kavuşmuştur.

Yol Kâtibi Emin Efendi’nin 24 saat hapis meselesine söz getirilecek olursa;

Emin Efendi’nin Bayındırlık Sandığı mevcudunu hanesinde tutmakta ve kendisinin

işlerinde kullanmakta olduğu ihbar edilmiştir. Emin Efendi’nin hanesinde gizlenerek

meydana çıkmaması üzerine zabıta marifetiyle celb olunmasına karar verilmiştir. Evrak

ve nakidin elinden alındığı sabit olup hapis ve tutuklandığına ilişkin herhangi bir

emareye tesadüf edilememiştir.

Kadınlara ayrılan günde Mutasarrıfın ılıcaya giderek kadınları seyretmesi,

Mondros köyü ahalisinden Esterati’nin kızına ve diğer bir takım kadına namus kırıcı

muamelede bulunmaya cüret etmesi, şikâyette bulunanları tehdit etmesi ve k öylerde

çalgı ile dolaşıp yiyip içmesi meselesi de usulen gerçekleşmeyip ihbarcıların ispatsız

sözlerinde kalmıştır. Esasında ırz davaları şer‘iyye hâkiminin dava açmasına bağlı

olmakla beraber şimdiye kadar kimse tarafından dava açılmamış bulunması da vaki olan

ihbarlar karşısında kendisi lehine özel delil oluşturmuştur.

Jandarma erlerinden Nuri’nin Hükümet kapısı önünde bastonla darp olunması

keyfiyeti de Nizamiye Mahkemesinde istinaf suretiyle görüldüğü için burada tekrardan

görülmesine yer kalmamıştır.

Sözün kısası, savcının mütalaasında gösterildiği üzere, Mutasarrıfın

mahkûmiyetini gerektirecek, herhangi bir suçunun vicdanları ikna edici surette ortaya

konulamamasından, savcının isabetli görülen mütalaası vechle sorumluluğunun

olmadığına, 14 Mart 19 07 (1 Mart 1323) tarihinde çoğunlukla karar verilmiştir.

Vücudundaki rahatsızlıktan dolayı tedavi için Dersaadet’e giden Mehmed Hayri

Paşa’nın, iyi hizmet ettiğinin görüldüğü, tecrübe ve iktidarından istifade edilmesinin

umulduğu beyanıyla sahillerde sınıfın a eşdeğer açık bir mutasarrıflık var ise oraya

memurluğunun tahvil edilmesi münasip bulunmuştur. Olmadığı takdirde mazuliyet

maaşı tahsis edilerek yerine uygun birinin tayin edilmesi Bitlis vilayetinden

bildirilmiştir. Şu sırada sahilde açık bir mutasarrıf lık olmadığından ileride uygun bir

mutasarrıflığa tayin olunmak üzere azledilmiştir. Sicill -i Ahval -i Memurîn

Komisyonunun tutanağına atfen Dâhiliye Nezaretinden yapılan bilgilendirme üzerine,

izin alınarak şerefle çıkan irade -i seniyye gereğince 28 Aralık 1908 (4 Z 1326/15 K.

Evvel 1324275) tarihinde yerine bir başkası tayin olunmuştur.

275 Belgede sehven 14 K. Evvel 1324 şeklinde geçmekte ise de doğrusu yukarıdaki gibidir.

vilayetince, idare işinin her durumda siyasî ve askerî bir vali ile yerine getirilmesinin

gerekli olduğu şüphe götürmeye cek şekilde yapılan incelemeler neticesinde meydana

çıkmış olup Mehmed Hayri Paşa’nın orada başarı elde edemeyeceği anlaşılmıştır.

Bunun üzerine, İşkodra’da bulunan Dâhiliye Nazırı tarafından işar kılınmakla 27 Mart

1912 (8 R 1330/14 Mart 1328) tarihinde yerine bir başkası tayin buyurulmuştur.

Mehmed Hayri Paşa’nın, 16 Şubat 1912 (3 Şubat 1327) tarihinden 27 Mart 1912

(14 Mart 1328) tarihine kadar İşkodra Vilayeti Valiliğinde bulunduğu süre içerisinde